Sna latha an-diugh, chan eil ach dà sheirbheis trèana-caidil air fhàgail ann am Breatainn – an Night Riviera eadar Pennsans/Penzance agus Lunnainn Paddington agus an Caledonian Sleeper eadar 5 diofar cinn-ùidh ann an Alba agus Lunnainn Euston.
Tha na trèanaichean sin gu math feumail agus a’ toirt seachad seirbheis chudromach, ach an robh fhios agad gum b’ àbhaist tòrr a bharrachd seirbheisean a bhith ann uair?
Gu dearbha, bha lìonra gu math mòr ann.
Seo mapa a rinn BR c tòiseach nan 1980an mus deach an lìonra a ghearradh air ais gu mòr aig deireadh nan 80an/tòiseach nan 1990an.
San latha an-diugh, tha an siostam math airson daoine a tha airson siubhail eadar Alba no a’ Chòrn/Devon agus Lunnainn. Agus tha cadalaiche na Gàidhealtachd aig an Caledonian Sleeper a-nis a’ stad aig Birmingham.
Ach chan eil na trèanaichean caidil a’ frithealadh cuid de na bailtean as motha agus as cudromaiche ann an Shasainn tuilleadh. An-diugh, tha na trèanaichean gu Alba uile a’ dol taobh Prìomh Loidhne a’ Chosta an Iar ach roimhe bhiodh na trèanaichean a’ dol taobh Prìomh Loidhne a’ Chosta an Ear cuideachd le seirbheisean a’ stad aig a’ Chaisteal Nuadh, York, Doncaster agus Leeds. Agus a bharrachd air seo, bha seirbheisean ann gu Manchester is Liverpool cuideachd.
Mas e is gun robh thu airson a dhol a dh’Èirinn, bha trèanaichean caidil ann gu Caergybi/Holyhead (airson Baile Àtha Cliath) agus dhan t-Sròn Reamhair airson Latharna/Beul Feirste.
Agus a bharrachd air na trèanaichean gu Lunnainn, bha tè de na trèanaichean a’ tòiseachadh ann am Bristol agus a’ dol gu Glaschu is Dùn Èideann.
Chan eil trèana caidil sam bith sa Chuimrigh a-nis ach a bharrachd air an trèana gu Caergybi, bha trèana ann an taobh deas na dùthcha cuideachd gu Aberdaugleddau/Milford Haven, agus i a’ stad aig Caerdydd/Cardiff, Abertawe/Swansea agus Caerfyrddin/Carmarthen air an t-slighe.
Chaidh na seirbheisean a ghearradh air ais mean air mhean, gu sònraichte nuair a bhathar ag ullachadh gus na rathaidean-iariann a chur dhan Roinn Phrìobhaidich. Aig an àm sin, bha na trèanaichean a’ call airgid, bha na caraistean a’ fàs aosta agus cha robh fèill cho mòr orra ‘s a bha uair agus patrain siubhai ag atharrachadh – b’ e seo linn nan companaidhean adhair buidseit.
Na trènaichean caidil san latha an-diugh
Ach saoil an atharraich cùisean latha de na làithean?
Tha tòrr daoine den bheachd gu bheil e ro fhada a bhith a’ dol air tursan trèana a tha nas fhaide na, can, 4 uairean a thìde agus tha fiù ’s Riaghaltas na h-Alba ag ràdh sna ro-innleachdan còmhdhail aca gu bheil e mì-reusanta a bhith an dùil gun tèid daoine, eadar Alba agus àiteachan fada air falbh mar Southampton air an trèana. Ach air an làimh eile, ma tha sinn ag iarraidh cur às do thursan-adhair taobh a-staigh na dùthcha agus gus carbon a lùghdachadh, bhiodh barrachd trèanaichean caidil feumail.
Bithear cuideachd a’ bruidhinn air daoine a tha beartach a thaobh airgid ach bochd a thaobh tìde – daoine a tha a’ dèanamh airgead gu leòr ach a tha air leth trang agus aig nach eil cus tìde saor. Bhiodh trèanaichean oidhche math dhaibh gus àm a shàbhaladh. Agus nan robh na prìsean reusanta, dh’fhaodadh iad a bhith freagarrach do dhaoine a tha bochd a thaobh an dà chuid airgead agus tìde cuideachd!
Sna làithean seo nuair a tha na companaidhean adhair cho spìocach is mosach a thaobh rùm airson bagaichean is eile, bhiodh trèanaichean caidil le tòrr mòr spàs do bhagaichean is pramaichean is eile gu math feumail.
Tha e a’ fàs doirbh tursan trèana agus taighean-òsta a cho-òrdanachadh mar thoradh air prìsean a bhios ag atharrachadh a rèir iarrtais no dynamic pricing. Ma tha thu airson trèana AGUS taigh-òsta a chur air dòigh airson turas, tha e coltach ri tàileasg 3D agus gu tric chan fhaighear trèana shaor nuair a tha taighean-òsta saor is an caochladh. Le trèanaichean caidil, chuireadh e ais do chuid den mhì-chinnt.
Tha Prìomh Loidhne a’ Chosta an Ear loma loma làn tron latha a-nis agus chan eil rùm sam bith ann airson trèanaichean a bharrachd. Sin as adhbhar gun robh, agus gu bheil HS2 a dhìth. Leis nach eil a’ phàirt as cudromaiche de HS2 eadar Birmingham agus Manchester a’ dol air adhart tuilleadh, chuireadh trèanaichean caidil air an loidhne beagan a bharrachd capacity rithe.
An till cuid de na slighean seo?
Chan eil fhios agam. Tha aiseirigh air a bhith aig trèanaichean oidhche air tìr-mòr na h-Eòrpa. Tha suidheachadh na h-àrainneachd a’ dol am miosad gu luath agus tha feum air dì-charbonachadh sa bhad. Le trèanaichean oidhche, bhiodh e na b’ fhasa gearradh air ais air seirbheisean adhair eadar bailtean mòra taobh a-staigh na dùthcha.
Leis gu bheil na rathaidean-iarainn ann am Breatainn a’ dol air ais dhan roinn phoblaich, tha a’ ciallachadh nach bi an siostam sgapte eadar na ficheadan de dhiofar chompanaidhean tuilleadh is gun gabh co-òrdanachadh a dhèanamh. Dh’fhaodadh seo a bhith cuideachail gus seirbheisean mar seo ath-bheothachadh.
Ma bhios GBR, a’ chompanaidh rèile ùr, agus na riaghaltasan a’ faicinn rathaidean-iarainn mar rud a tha cudromach dhan àrainneachd agus dhan chomann sòisealta, dh’fhaodte gum faic sinn adhartas. Air an làimh eile, ge-tà, tha feallsanachd air a bhith ann san RA bho chionn fhada gur e “tasgadh” no “inbheastadh” a nithear ann an rathaidean ach gur e “subsadaidh” a th’ anns an airgead a thoirear do na rathaidean-iarainn agus tha cuideam cha mhòr daonnan a bhith air sàbhaladh airgid seach air a bhith a’ brosnachadh gluasad-modh no modal-shift.
Inbhir Theòrsa – nach biodh e math trèana caidil ann!
Nan robh mi fhèin os cionn nan seirbheisean rèile, chuirinn seirbheis eile air dòigh: trèana oidhche eadar meadhan na h-Alba agus Inbhir Thèorsa/Inbhir Ùige taobh Inbhir Nis air am biodh “An t-Arcach” a bhiodh a’ ceangail ris a’ bhàta gu Arcaibh.
Dè do bheachd fhèin? Dè na slighean trèana caidil a bu toil leat fhaicinn agus a bheil an dùil gun tèid an lìonra a lùghdachadh?
An turas seo tha mi airson sgrìobhadh mu dheidhinn an t-seann chaisteil a tha fhathast ri fhaicinn, na thobhta romansach, ri taobh an taigh uachdarain air a bheil “Glenmorangie House Hotel” an-diugh. Bidh mi a’ bruidhinn mun taigh na b’ anmoiche sin, agus teaghlach adhartach MhicLeòid leis an robh e eadar na 1690an agus am 20mh linn, san òraid agam ann an Ionad Iain Rois an 13 den Mhàrt, mar sin sgrìobhaidh mi an seo mu eachdraidh a’ chaisteil na bu tràithe. Agus ‘s e eachdraidh gu math stoirmeil a bh’ ann!
Tha fios againn gun tug an t-Iarla Uilleam Rois fearann aig Catbol is Pitkerry do Mhanachainn Rois is do dh’Easbaigean Mhoreibh ann an 1281, gus am biodh iad na màil a chleachdadh airson teachd-a-steach eaglaiseil. Ro na 1400an bha fearann Chatbol air mhàl le MhacCullaich à Plaids, faisg air Baile Dhubhthaich, teaghlach cudromach san sgìre. Às dèidh sin cheannaich iadsan am fearann bho Easbaig Mhoireibh, rud a thug air ais e do làmhan Rois an Ear. Thathar a’ creidsinn gun do thòisich na MhicCullaich air an chaisteal a thogail tràth sna 1500an.
Caisteal agus Taigh Chatbol (Glenmorangie Hotel)
Bha iomadh pòsadh ann eadar na MicCullaich agus teaghlach Rois à Baile a’ Ghobhainn, is i Lady Agnes Ros, bean Sheòrais MhicCullaich, an Rosach a b’ ainmeile dhiubh. Dh’fhan i beò na b’ fhaide na an duine agus am mac aice, ach b’fheudar dhi faicinn mar a reic a h-ogha òg, Raibeart, Catbol agus Plaids do dh’uncail dha, Alexander Innes, Constabal Arcaibh, ann an 1552 – is coltach gun robh cudrom air a leigeil air Raibeart. Thilg Innes Agnes a-mach às a’ chaisteal, ach rinn i strì an aghaidh seo tro na cùirtean, rud a mhair rè bhliadhnaichean. Dh’fhàs an teaghlach Rosach aice mì-fhoighidneach agus thug iad (‘s dòcha còmhla ris na MicCullaich) ionnsaigh air an daingneach, thilg iadsan Innes a-mach, agus sgrios iad cuid mhòr de na dìonan-caisteil. Air a’ cheann thall b’ fheudar dha na Rosaich dìoladh a phàigheadh do dh’Innes agus an caisteal a chàradh, ach tha coltas ann nach do rinn iad seo uabhasach math – a dh’aon ghnothach! Dh’iarr an Agnes thapaidh air Innes pàirt de dh’oighreachd Plaids (Skardie) a chumail dhi fhèin, agus mhair i beò an sin gu aois adhartach, mar adharc ann an cliathaich Innes.
An uair sin reic mac Innes an oighreachd do na Sincleirich à Mey ann an Gallaibh ann an 1584. Phòs fear dhiubh tè Rosach, rud a chuir crìoch air an nàimhdeas eadar Catbol is Baile a’ Ghobhainn. Ach bha trioblaid ann, turas eile. Dh’fhàg Sincleireach eile, Seòras, a chaochail ann an 1616, an oighreachd mar bheò-shlàinte aig a bhanntrach, Mairead (Margaret) Forbes. Ach, mar Agnes, chan fhaodadh i gabhail tlachd ann gu foiseil. Thug am mac a bu shine aice fhèin, Uilleam, fìor ionnsaigh air a’ chaisteal, thilg e a-mach i, agus ghabh e sealbh air an oighreachd! B’ fheudar dhi dol a dh’fhuireach aig Gàthan (Geanies) aig taigh a mic na b’ òige, gus an deach aice air làmh a thoirt air iuchraichean eile bho mhaor-oighreachd dìleas (Forbes eile); fhuair i air ais a-steach dhan chaisteal, far an do rinn i maoin-chunntas de na mòran challaidhean is damaistean aice. Mairead bhochd, agus caisteal bochd!
Mhair na Sincleirich an sin fad ginealach no dhà eile, ach an ceann ùine bha iad na bu trice shuas ann an Gallaibh. Ro na 1660an bha Alexander Duff a’ fuireach sa chaisteal, a bha na sheumarlan (manaidsear-oighreachd) do bhanntrach Sincleireach, Ealasaid Leslie Lady Mey (mu dheireadh thall, banntrach a dh’fhaodadh tlachd a ghabhail air a beò-shlàinte, no air na màil dhi, co-dhiù!). Ach tha droch chliù aig Duff – is esan am fear a mhill aon taobh de ar Clach Chruithneach Bhaile a’ Chnuic gus clach-uaighe dha fhèin is dha na triùir bhàn aige a dhèanamh – nach deach a chleachdadh idir. Chì thu an snaigheadh aige fhathast air a’ chlach thùsail san Taigh-tasgaidh Nàiseanta ann an Dùn Èideann.
Clach Chruithneach Bhaile a’ Chnuic – cùl na cloiche (Dùn Èideann)
Bha na làithean mar àite-fuirich den chaisteal bhochd, briste brùite mar a bha e, a’ tighinn gu crìoch. Thòisich na Sincleirich mu dheireadh air taigh-uachdarain ùr na bu chofhurtaile a thogail ri taobh a’ chaisteil – agus ‘s dòcha cuideachd an tucaid-chalman a chì sinn an-diugh aig an aon àm. Nuair a reic iad an oighreachd ann an 1694 gus fiachan a phàigheadh, chaidh iomradh a thoirt air “ a mansion house and a tower”, chan ann air “castle” tuilleadh. Agus sin na chì sinn an-diugh fhèin – agus nach iongantach gu bheil na h-uiread dheth air fhàgail dhuinn às dèidh na h-eachdraidh cho stoirmeil aige!
+++++++++++++++++++++++++++
Dealbh le mo mhàthair / painting by my mother
Cadboll Castle
I thought I’d write this time about the history of Cadboll Castle, now the picturesque ruin you see beside the later laird’s house which we know as the Glenmorangie House Hotel. I’ll be talking about that house, and the ambitious Macleod family who owned it from the 1690s till the 20th century, in my talk on 13 March in the John Ross Centre, so this article is the earlier castle’s history – and a very stormy history it was!
We know that in 1281 William Earl of Ross granted land at Cadboll and Pitkerry to both Fearn Abbey and the Bishops of Moray to rent out for church income. By the 1400s the Moray lands at Cadboll were rented out to the MacCullochs of Plaids (near Tain), an important local family, who then bought the land from the Bishop of Moray, bringing it back into Easter Ross hands. It’s thought that the MacCullochs started building the castle in the early 1500s.
The MacCullochs intermarried with the Rosses of Balnagown. The most famous Ross resident was Lady Agnes Ross, wife of George MacCulloch. She outlived both her husband and son, only to see her young grandson, Robert, sell Cadboll and Plaids to an uncle, Alexander Innes, Constable of Orkney, in 1552 – probably under duress. Agnes was ejected from Cadboll but she fought this energetically through the courts, which took years. Her Ross relatives got impatient and attacked the stronghold, forcing Innes out and destroying much of its defences. In the end the Rosses had to pay compensation and repair the castle for Innes, but it seems they deliberately made a poor job of it! Feisty Agnes insisted on hanging on to part of the Plaids estate (Skardie) and lived there to a great age, a thorn in Innes’s side.
Back of the castle
Innes’s son then sold the estate to the Sinclairs of Mey (Caithness) in 1584, one of whom also married a Balnagown Ross, Catherine, thus ending the bad blood between Cadboll and Balnagown. But once again, there was trouble. A later Sinclair, George, who died in 1616, left the estate in liferent to his widow, Margaret Forbes, but like Agnes Ross, she didn’t get to enjoy it in peace. Her own eldest son, William, actually attacked the castle, ousted her and seized the property! She had to go and live at Geanies with her younger son until she finally managed to get hold of duplicate keys via a loyal factor (also a Forbes) and got back into the castle, where she made an inventory of her many losses and damages. Poor Margaret, and poor castle!
The Sinclairs continued to live there for another few generations, but were increasingly more often up in Caithness. By the 1660s the castle was lived in by the chamberlain to a Sinclair widow, Elizabeth Leslie Lady Mey, who, for a change, was allowed to enjoy her “liferent” in peace – or at least the rents from it! This chamberlain (or estate manager) was the notorious Alexander Duff, the one who defaced our Hilton of Cadboll Pictish stone to make a (never used) gravestone for himself and his three wives. You can still see his inscription on the original Hilton Stone in the National Museum in Edinburgh.
Poor Cadboll Castle’s days as a dwelling house were nearly over, battered and bruised as it was. The last Sinclairs started to build a more modern and comfortable laird’s house beside it – and possibly the doocot we see today. When they finally sold the estate in 1694, to pay off debts, the contract mentioned “a mansion house and a tower” – no longer “castle”. And that’s what we still see today – it’s quite astonishing that even that much survived its stormy history.
Cha bhi mi a’ dol 1d clas air trèanaichean mar as trice. Tha dà adhbhar air seo. ’S a’ chiad dol a-mach, tha 2na clas math gu leòr agus tha e tòrr nas saoire. San dàrna àite, sna làithean seo chan fhaigh thu mòran a bharrachd ged a phàigheas tu tòrr.
Ach bho chionn ghoirid, dh’ionnsaich mi mu dheidhinn aplacaid gus àrdachaidhean 1d clas fhaighinn air prìsean ìosal. ’S e Seat Frog an t-àinm a th’ air.
Chan eil fios agam carson a thagh iad an t-ainm sin, ach thug e orm smaoineachadh mun òran Peace Frog leis na Doors!
Ma chuireas tu a-steach an trèana a tha thu gu bhith a’ faighinn, chì thu rùp airson na trèana agad. Cuiridh tu tairgse a-steach agus ma bhios tu soirbheachail, gheibh thu àrdachadh gu 1d clas.
Tha mi gu bhith a’ dol gu Liverpool. Fhuair mi fìor bhàrgan sa Ghreat British Rail Sale – tiocaid gu Liverpool agus air ais air £20!
Leis gun robh e cho saor, shaoil mi gum feuchainn Seat Frog airson na trèana dhachaigh bho Liverpool. Chuir mi a-steach tairgse airson £13, an tairgse a bu shaoire a bha ceadaichte airson na trèana sin.
24 uairean a thìde ron trèana, fhuair mi teachdaireachd ag ràdh gun robh an tagradh agam soirbheachail.
Bha e gu math spòrsail – coltach ri flutter beag! Agus mur a robh e soirbheachail, cha bhithinn air dad a chosg agus cha bhithinn air dad a chall.
A-nis bi cothrom agam 1d clas fheuchainn feuch cò ris a bhios e coltach.
Tha mi a’ faicinn buannachd no dà bho bhith a’ dol 1d clas.
Sa chiad dol a-mach, gheibh thu bòrd agus bidh e nas sàbhaiche – cha bhi stag night leis an deoch mhòr orra timcheall ort no dad mar sin mar a thachras gu tric air trèanaichean àbhaisteach. Ma tha agad ri obrachadh, is urrainn dhut a bhith cinnteach gum bi cothrom agad an laptop a chleachdadh agus a theàirrdseadh. Bidh mi a’ pàigheadh airson nan safarithean rèile agam le bhith ag eadar-theangachadh is ag ath-leughadh air an trèana agus mar sin, tha e gu math goireasach!
Rud eile a tha math – gheibh thu biadh is deoch an-asgaidh. Airson cuid de sheirbheisean gheibh thu greim bìdh leithid chriospaichean no cnothan no briosgaidean ach ann an cuid eile, gheibh thu biadh nas motha leithid paidh no coiridh. Ach gheibh thu srùbag air a h-uile trèana.
Agus is dòcha an rud as fheàrr, faodaidh tu a dhol a-steach do na seòmraichean-suidhe no “lounges” ciad chlas aig na companaidhean rèile. Tha an t-àite suidhe blàth agus goireasach le cofaidh agus greimean bìdh an-asgaidh. Tha sin gu math feumail air an oidhche no anns a’ gheamhradh, gu sònraichte ma tha obair agad ri dhèanamh air an laptop agad.
’S e an trioblaid a th’ ann gum faighear diofar rudan le diofar chompanaidhean rèile. Mar sin, bidh na gheibh thu eadar-dhealaichte air Trans Pennine Express, Avanti West Coast, Cross Country agus LNER agus mar sin air adhart. Agus chan eil seòmar-suidhne aig a h-uile companaidh anns a h-uile stèisean mòr.
’S ann le Trans Pennine Express a tha an tiocaid 1d clas agam, air trèana dhìreach eadar Liverpool Lime Street agus Glaschu Mheadhain. Tha mi air turas saor eile a chur air dòigh gu Leeds sa Mhàirt agus bheachdaich mi air a bhith a’ cur a-steach airson àrdachadh airson sin cuideachd. Tha mi a’ dol air dà dhiofar thrèana agus ’s ann dìreach air an dàrna thrèana a bha suidheachain 1d clas: eadar Lancaster agus Glaschu.
Liverpool Lime Street
Thug mi sùil air an rùp agus dh’fheumadh tu co-dhiù £30 a chur ann mar thairgse tòiseachaidh. Sin barrachd na cosg an tiocaid agam sa chiad dol a-mach agus cha robh mi idir deònach sin a phàigheadh – agus cuimhnich nach biodh ann an sin ach tairgse agus gur dòcha gum biodh agam ri barrachd air sin a phàigheadh airson àrdachadh fhaighinn.
A rèir coltais, tha eadar-dhealachadh mòr ann eadar diofar shlighean. Thug mi sùil air grunn sheirbheisean eadar Alba agus Lunnainn, cuid aca dhà no trì mìosan air falbh, ach bha cha mhòr an aon phrìs orra uile – £30 airson tairgse as ìsle san rùp. Cuideachd, bha e a’ cosg cha mhòr an aon sùim airson na slighe eadar Glaschu agus Lunnainn ’s a bha e a’ cosg airson turas tòrr nas giorra – dh’fheuch mi Glaschu gu Lunnainn, Carlisle gu Lunnain, Lancaster gu Lunnainn agus Preston gu Lunnainn agus bha an aon phrìs orra uile. Mar sin, ged a fhuair mi bargan an turas seo, chan eil e coltach gum bi e a cheart cho saor no furasta a h-uile turas.
Tha mi aithris air cò ris a bha an turas 1d clas agam coltach an seo às dèidh an turais.
Alasdair
Ag èisteachd ris: Na Doors. Tha seo gu sònraichte math:
A’ leughadh: “Through the Language Glass: Why The World Looks Different In Other Languages”, Guy Deutscher.
Chaidh sinn uile gu York bho choinn ghoirid airson deireadh seachdain. Bidh ìomhaighean deighe aca gach bliadhna agus shaoil sinn gun còrdadh e ris na nigheanan.
Tha an teaghlach air fad dèidheil air a’ bhaile – na taighean-tasgaidh, na seann toglaichean, na bùithtean agus na taighean-bìdh.
Ach ged is e saor-làithean teaghlaich a bha seo seach safari rèile, bhiodh e mì-mhodhail a dhol gu York gun a bhith a’ dol gu Taigh-tasgaidh Nàiseanta nan Rathaidean-iarainn!
Às dèidh madainn de bhith a’ coimhead air dràganan is trèanaichean is teadaidhean deighe, rinn mi air an Taigh-tasgaidh.
Gu h-iongantach, bha e doirbh a lorg! Uill, cha robh na toglaichean fhèin doirbh a lorg – tha iad gu math mòr – ach bha an t-slighe a-steach doirbh a lorg.
Tha seo mar thoradh air tòrr mòr obair leasachaidh a tha a’ dol air adhart sa cheàrnaidh seo den bhaile aig an àm seo. Thathar a’ togail York Central, leasachadh mòr ùr ri taobh an taigh-tasgaidh far an robh tòrr taobh-loidhnichean rèile (sidings) nach robh gan cleachdadh tuilleadh. Thathar a’ togail nam mìltean de thaighean, gnìomhachasan is eile ann agus mar thoradh air seo, tha an t-slighe a-steach àbhaisteach dùinte.
A bharrachd air sin, tha dà dhiofar thogalach san taigh-tasgaidh – an Talla Mòr agus Talla an Stèisein. Cha robh deagh cheangail eatorra – dìreach tunail fon rathad – agus cha robh e idir freagarrach a thaobh ruigsinneachd. Thathar a’ togail togalach ùr a bhios gan ceangal agus a bhios mar inntrigeadh ùr.
Mar sin, ged a tha an taigh-tasgaidh faisg air an stèisean, tha na dorsan a-steach sealach mu mhìle air falbh. Chan ann a’ gearan a tha mi, ge-tà – bha mi feumach air cuairt agus chòrd e rium coimhead air làrach York Central.
Airson a dhol a-steach, feumaidh tu a dhol seachad air Talla an Stèisein. Chuir seo dragh mòr orm oir bha iad air na loidhnichean rèile uile a-steach dhan talla a ghearradh agus robh ceangal rèile air an taobh sin den taigh-tasgaidh dhan lìonra nàiseanta tuilleadh. Seo an t-àite far am biodh iad gu tric a’ taisbeanadh locothan agus far am biodh cothrom ann uaireannan a dhol air tursan trèana goirid. (Chaidh mi air turas air a’ Hogwarts Express mu 15 bliadhna air ais mar eisimpleir!)
Bhris e mo chridhe agus ged a bha an Talla fhèin a’ coimhead gu math spaideil agus snog, ‘s e ceum mòr air ais a bhiodh ann mur a robh ceangail rèile ann tuilleadh. Bha e a’ coimhead mar rudeigin às dèidh Beeching.
Tha an trac seo uile air falbh a-nis
Gu fortanach, rinn mi beagan rannsachaidh às dèidh làimh is fhuair mi a-mach gu bheil ceangal rèile ùr gu bhith ann a tha gu bhith a’ tighinn bhon taobh eile agus tha iad an dùil tursan trèana ghoirid a dhèanamh air agus a chleachdadh gus trèanaichean a thoirt a-mach is a-steach dhan taigh-tasgaidh. Bidh gàrradh ann cuideachd le craobhan agus àiteachan picnic. Mar sin, ged a tha an taobh sin den taigh-tasgaidh a’ coimhead caran brònach an-dràsta, èiridh e a-rithist.
Ach ged nach eil ceangal rèile ann an-dràsta, tha an rathad-iarainn beag air ath-fhosgladh. Chòrd e rium glan!
Seo dealbh de mo nighean Ciorstaidh air an trèana bheag san taigh-tasgaidh nuair a bha i beag bìodach – tha i 20 a-nis!
Chaidh mi a-steach dhan Talla-mhòr an toiseach. Sin an t-àite far a bheil tòrr thrèanaichean ainmeil eachdraidheil bho na rathaidean-iarainn as tràithe chun na linn againn fhèin.
Bho na làithean as tràithe, tha dà Stevenson’s Rocket ann! Tha Rocaid fhèin ann agus mac-samhail a rinneadh anns na 1930s. Tha e fìor inntinneach oir tha Rocaid fhèin a’ coimhead dìreach mar a bha e às dèidh 50 bliadhna de dh’obair cruaidh ann an mèinn agus tha am modail dheth a’ coimhead spaideil mar a bha e nuair a bha e ùr.
Tha am Mallard agus Dutchess of Hamilton agus tòrr thrèanaichean cliùiteach ann ach chaidh mi fhèin ann gus cuid de na trèanaichean nas obscure fhaicinn, gu sònraichte an 4-Sub seo!
4-Sub, Taigh-tasgaidh Nàiseanta nan Rathaidean-iarainn
Rud a chuir beagan eagal orm is a dh’fhàg mi a’ faireachdainn aosta, ’s e gu bheil co-dhiù dà thrèana anns an taigh-tasgaidh a tha an aon aois rium fhèin! (Sin an Inter City 125 agus an Class 87 – chan e Stevenson’s Rocket no dad mar sin!)
Às dèidh dhomh sùil a thoirt air an togalach air fad, chaidh mi gu taobh eile an rathaid gus Talla an Stèisean fhaicinn gu ceart. Am measg rudan eile, tha trèana rìoghail a bha aig a’ Bhanrigh Bhictoria uair agus aig a ceann tha loco air a bheil Gladstone.
Bha mi a’ smaoineachadh air sin nuair a bha mi a’ gabhail srùbag anns a’ chafaidh àlainn faisg air an trèana sin goirid às dèidh làimh agus mi a’ leughadh leabhar mu eachdraidh na h-Èireann san 19mh linn – anns an robh gu leòr mu dheidhinn Gladstone agus Bhictoria! Bha e inntinneach a bhith ri taobh trèana spaideil Bhictoria – Banrìgh a’ Ghorta Mhòir mar a bh’ aig na h-Èireannaich oirre – fhad ’s a bha mi a’ leughadh mu strì an fhearainn is Parnell is Davitt is eile!
Tron leughadh agam bho chionn ghoirid cuideachd, leugh mi rud no dhà eile mu rathaidean-iarainn Shasainn agus poileataigs na h-Èireann san 19mh linn. Mar eisimpleir, chaidh Michael Davitt a chur an greim leis na polis ann am Paddington ann an 1870 airson a bhith a’ ruith ghunnaichean agus ann an 1884, spreadh na Fíníní boma ann an stèisean Bhictoria!
Bha ceanglaichean ceilteach eile ann – seo Richard Trevithick, an Còrnach a chruthaich a’ chiad trèana do luchd-siùbhail ann an 1808 agus am mapa seo de lìonra rèile na Cùirne – “The Cornish Riviera – England’s National Health and Pleasure resort – maximum of sunshine and equable temperature – winter and summer!”.
Tha Taigh-tasgaidh Nàiseanta nan Rathaidean-iarainn fìor mhath – agus bi e nas fheàrr buileach nuair a bhios an obair leasachaidh deiseil.
Alasdair
Ag èisteachd ri: Morbid Podcast. Eucoir, fortea agus feimineachas!
Air mo Khobo: Katharine O’ Shea, Charles Stewart Parnell: His Love Story and Political Life, 1914, 8/10; Shane Kenna: The Invincibles: The Phoenix Park Assassinations and the Conspiracy that Shook an Empire, 2017, 10/10 (Tha mi a’ dèanamh deep dive air eachdraidh na h-Èireann san 19mh linn an-dràsta!)
Tá sé 98 (beidh sé 99 i mbliana le cúnamh Dé ; rugadh 1927 é). As Baile Chláir na Gaillimhe a mhuintir agus bhí muirín mhór acu. Micheál Ó Con Cheannainn a athair, fear a bhí an-bhródúil as a oidhreacht Ghaelach. Tá caint an athar ar doegen.ie agus ar duchas.ie. Bhí Micheál san IRA agus tá video dhá dhreatháir Seán Ó Con Cheannainn a bhí san IRA 1916 ag caint ar 1916 ar youtube. Is iomú duine cáiliúil a thagadh ar cuairt ag Micheál, agus a shuíodh san áit a bhfuil na ceamaraí againne, ar thóir Gaeilge agus ceoil: Ciarán Mac Mathúna (RTÉ), Séamas Mac Aonghusa (RTÉ, Roinn Bhéaloideas Éireann), Ciarán Bairéad (Roinn Bhéaloideas Éireann) agus Máirtín Ó Cadhain (údar mór próis na 20ú haoise).
Chaith Team a shaol san áit ar rugadh is ar tógadh é, Rinn na hAirne, Eanach Dhúin, Co. na Gaillimhe. B’as ceantar Mhaigh Cuilinn a bhean Máire, a cailleadh os cionn deich mbliana ó shin. Tá a chlann mhuirneach iníon ar fad i gContae na Gaillimhe. Bhí bád ar Loch Coirib acu agus páirt d’oileán ar an Loch. Bhíodh Micheál ag déanamh poitín agus siar thar an Loch a bhíodh an stil aige. Tá Tomás fós ag tiomáint a tharracóir (tractor) agus ag feirmeoireacht beagán. Tá an-suim i gcapaill aige, san iarann agus sa ngaibhníocht agus san fheirimeoireacht. Bhí sé ina mhaor ar an Mart in Áth Cinn. Bhí sé ag obair ar an scéim uisce áitiúil. Bhí baint aige le athchóiriú an phinniúir liathróid láimhe (handball alley). Is maith leis an chraic, an spraoi, ceol agus amhráin agus damhsa, an foxtrot ina measc. Tá guth deas amhráin aige agus is iomaí amhrán a chas sé ag cruinnithe agus scléipeanna.
He is 98 (he will be 99 this year, God willing; he was born in 1927). His family is from Baile Chláir, Galway and they had a large family. His father was Micheál Ó Con Cheannainn, a man who was very proud of his Irish heritage. The father’s speech is on doegen.ie and duchas.ie. Micheál was in the IRA and there is a video of his two brothers Seán Ó Con Cheannainn who was in the IRA in 1916 talking about 1916 on youtube. Many famous people have visited Micheál, and have sat where our cameras are, in search of Irish and music: Ciarán Mac Mathúna (RTÉ), Séamas Mac Aonghusa (RTÉ, Department of Folklore), Ciarán Bairéad (Department of Folklore) and Máirtín Ó Cadhain (a great prose writer of the 20th century).
Tom spent his life in the place where he was born and raised, Rinn na hAirne, Eanagh Dhúin, Co. Galway. His wife Máire, who died over ten years ago, was from the Moycullen area. His lovely family, all daughters, are in County Galway. They had a boat on Loch Corrib and part of an island on the Loch. Micheál used to make poitín and back across the Loch he had a still. Tomás still drives his tractor and does a little farming. He has a great interest in horses, iron and blacksmithing and farming. He was a foreman at the Mart in Headford. He worked on the local water scheme. He was involved in the renovation of the handball alley. He enjoys fun, music and singing and dancing, including the foxtrot. He has a beautiful singing voice and has performed many songs at meetings and gatherings.
It’s a delightful addition to the Island Voices Videos channel to sit alongside the five previous recordings of Tomàs in conversation with Pádraig Ó Fathaigh that are already in our Stòras beó/Taisce bheo collection. And Brian promises there are more to come still!
Tha mi air coimhead air grunn làraichean-lìn is aplacaidean an seo roimhe – cuid airson a bhith a’ clàradh tursan adhair is rèile is bus agus feadhainn eile le mapaichean is bharrachd. Cha robh làrach ann, ge-tà, a dhèanadh mapa dhut den a h-uile rathad-iarainn air an robh thu.
Cha robh gu beagan mhìosan air ais, co-dhiù!
Tha làrach-lìn ann a-nis air a bheil Viaduct.world far am faod thu a h-uile turas trèana a rinn thu a chlàradh agus a nì mapa dhut. Nas fheàrr na sin, tha i eadar-nàiseanta agus mar sin, faodar turas trèana sam bith san t-saoghal a chur ann. Agus tha i an-asgaidh cuideachd!
Cruinnichidh Viaduct.word stats cuideachd. Tha fios agam a-nis, mar eisimpleir, gun do shiubhail mi air 52% de lìonra rèile na RA agus 9% de lìonra na Beilge!
Na rathaidean-iarainn uile a rinn mi san RA
A bharrachd air na rathaidean-iarainn, faodar aiseagan a chur ris cuideachd.
Chithear na rathaidean-iarainn agus cuid de na h-aiseagan a ghabh mi ann an Èirinn is Manainn an seo:
Agus chan e a-mhàin rathaidean-iarainn sna lìonraidhean nàiseanta a ghabhas a chur ris oir tha tòrr de na rathaidean-iarainn glèidhte ann cuideachd.
An seo mar eisimpleir, chithear rathaidean-iarainn glèidhte Srath Spè, Baile nan Dubhach is Baile Chè agus Rathad-iarainn Cailleanbach Breichin.
San fharsaingeachd, chan eil na siostaman meatro no trama ann, leithid Underground Lunnainn no Subway Glaschu, ach tha an Tyne and Wear metro ann.
A bharrachd air loidhnichean, faodar na stèiseanan san robh thu a chlàradh cuideachd. Seo eisimpleir bho Shiorrachd Lannraig.
Chithear cuideachd na companaidhean rathaid-iarainn uile a chleachd thu:
Agus tha combaist ann de na turasan rèile agad:
Ma tha thu ag iarraidh mapa mòr de na tursan agad airson a dhol air a’ bhalla agada, nì iad sin dhut air prìs reusanta cuideachd.
Tha cothrom agad beachdan a chur a-steach air an làraich cuideachd agus tha na daoine leis a bheil Viaduct.world air leth cuideachail is deònach èisteachd ri molaidhean.
Seo làrach-lìn sgoinneil. ‘S e an aon rud a tha dona mu dheidhinn gu bheil e furasta cus tìde a chur seachad air….
Ma tha ùidh agad sna tursan rathad-iarainn agam, faodar am mapa agam fhaicinn an seo.
Cuiribh fios gun rùnaire (a_maccoinnich@hotmail.com) a dh’ iarraidh ceangal-lìn. Tha sinn a’ sireadh £5 o aoighean. Tha seo saor an asgaidh do bhuill – is faodar ballrachd-bhliadhnail a ghabhail – £25. Saor an asgaidh do dh’oileanaich.
Tha pròiseact cudromach air tòiseachadh ann an Lunnainn a dh’fhaodadh buaidh mhòr a thoirt air cho uaine ’s a tha na rathaidean-iarainn.
Tha e cudromach a bhith a’ gluasad bho dhìosal gu dealain cho luath ’s a ghabhas ach tha e cuideachd cosgail a bhith a’ cur uèirean dealain suas, gu sònraichte airson loidhnichean far nach eil mòran luchd-cleachdaidh ann. Tha e a’ toirt ùine cuideachd agus tha fios againn nach eil mòran ùine air fhàgail againn airson dì-charbonachadh le atharrachadh na gnàth-shìde a’ tachairt cho luath.
Air an adhbhar seo, tha GWR air a bhith a’ dèanamh deuchainnean air trèana bataraidh-dealanach air meur-loidhne Greenford eadar West Ealing agus Greenford fad dà bhliadhna.
An trèana bataraidh dealanach 230 001 air deuchainn ann an Glaschu. Tha i a-nis ann an Greenford.
Le trèanaichean bataraidh, feumaidh rèinse gu leòr a bhith aca agus feumaidh iad teàirrdseadh luath gu leòr. Tha an deuchainn aig GWR air a bhith a’ coimhead air na ceistean seo – cho fada ’s a mhaireas an teàirrds, dè a’ bhuaidh a bhios aig trèanaichean làn, aig sìde fhuar is mar sin air adhart.
Bha an deuchainn soirbheachail agus a-nis tha an trèana gu bhith a’ dol ann an seirbheis phoblach agus bi cothrom againn uile a cleachdadh. An tòiseach, ’s ann a bhios i dìreach a’ ruith gach Disathairne, ach ’s e am plana gun tèid seo a leudachadh mean air mhean.
Chaidh meur-loidhne Greenford a thaghadh leis gu bheil i goirid, nach eil i ro thrang agus leis gum bi an trèana daonnan a’ cleachdadh nan aon àrd-ùrlaran. Tha padaichean dealain ann an Ealing an Iar a bheir teàirrds dhan trèana ann an 3.5 mionaidean. Tha an trèana bataraidh nas saoire na bhith a’ cleachdadh dìosail cuideachd.
Tha ùidh mhòr aig GWR anns an teicneòlas seo leis gu bheil grunn mheur-loidhnichean goirid aca far am biodh teicneòlas mar seo feumail gus cosgaisean ruith a lùghdachadh agus gus dì-charbonachadh. Tha meur-loidhnichean goirid aca gu Windsor, Marlow and Henley ann an ear-dheas Shasainn agus gu dearbha, tha meur-loidhne Liskeard-Looe agus St Erth-St Ives aca anns a’ Chòrn (a tha rud beag nas fhaide, ach fhathast taobh a-staigh rèinse nam bataraidhean).
Trèana dìosail, Greenford. Chìthear trèanaichean dealanach an seo a-nis.
Tha sinn ann an suidheachadh a-nis far a bheil na trèanaichean a tha dìosail a-mhàin a’ fàs seann agus far a bheil co-dhùnadh a dhìth sna beagan bhliadhnaichean a tha romhainn air dè a thèid a chur nan àite. Tha an deuchainn seo air sealltainn gu bheil an teicneòlas bataraidh a-nis aig ìre far am faodar trèanaichean bataraidh òrdachadh airson meur-loidhnichean.
Ann an Alba, chan eil mòran mheur-loidhnichean goirid ann far am biodh seo freagarrach ach bhiodh e air leth freagarrach airson meur-loidhne Cnoc Màiri (Glaschu Sràid na Banrigh-Cnoc Màiri-Fearann Anna) – loidhne goirid agus an t-aon loidhne suburbach ann an Glaschu nach eil dhealanach. Tha luchd-iomairt còmhdhail air a’ Ghàidhealtachd cuideachd air a bhith a’ moladh seirbheis ionadail eadar Inbhir Theòrsa agus Inbhir Ùige agus bhiodh an teicneòlas freagarrach an sin cuideachd.
Bha mi ann am Manchester bho chionn ghoirid agus fhad ’s a bha mi ann, chunnaic mi Thumper, Wonderloaf, Teddy Bear, Rat, Hoover, Gronk, Whistler, Tractor, Warship agus Western!
A bheil fhios agad dè a th’ annta?
Trèanaichean! Diofar sheòrsaichean locothan. Airson adhbhar air choireigin, bidh trainspotters a’ cur far-ainmean orra uile.
Agus a bharrachd air an fheadhainn a dh’ainmich mi gu h-àrd, tha Grids, Sheds, Supergronks, *MacRats, Deltics, Baby Deltics, Peaks, Bones, Bodysnatchers, Cromptons agus Duffs.
Bha mi air turas dhan East Lancashire Railway airson an latha fosgailte aca aig deireadh an Fhaoillich. A bharrachd air cothrom a dhol air na trèanaichean, bha tursan threòraichte ann agus bha mi airson dà rud fhaicinn gu sònraichte – an Wonderloaf agus an Thumper.
’S e an wonderloaf an Clas 28 agus airson adhbhar air choireigin, tha grunn diofar ainmean air – Wonderloaf, Co-Bo, Condor agus Metro-vick.
Tha Wonderloaf a’ tighnn bho chruth na trèana a tha caran coltachd ri lofa. Tha Condor air a chionn ’s gum biodh na 28s uair a tarraing trèana-bathair luath leis an ainm Condor gach oidhche. Chaidh dealbh ainmeile a tharraing de 28 air a’ Chondor leis an ainm “Night Freight”. Chaidh an loco dhèanamh leis a’ chompanaidh Metropolitan Vickers agus tha trì sheataichean de chuibhlichean air aon cheann dheth (Co-) agus dà aig a’ cheann eile (Bo-) – sin as adhbhar gu bheil “Metro-vick” agus Co-bo air.
Chan eil mi cinnteach carson a tha an uiread de dh’fhar-ainmean air an Clas 28 oir cha robh mòran aca ann – dìreach mu 20 – agus tha iad mì-chliùiteach mar fhear de na seòrsaichean loco as miosa riamh aig BR! Cha robh iad ro shoirbheachail agus cha robh iad ann an seirbhis ach fad 10 bliadhna. Gu fortanach, mhair aon chlas 28 a chaidh a chleachdadh fad iomadh bliadhna gus caraistean a bhlàthachadh leis a’ ghoileadair aige sa mhadainn mus tòiseachadh iad ann an seirbheis.
Chaidh an Clas 28 a shàbhaladh ach cha do ruith e fad cha mhòr 50 bliadhna agus mar sin, tha tòrr obair a dhìth! Bha e math fhèin fhaicinn.
An Clas 28, D5707, Bury, East Lancashire Railway
Tha an 28 ga sgeadachadh le buidheann de shaor-thoilich a tha cuideachd a’ sgeadachadh an Clas 15 mu dheireadh. Bha an aon seòrsa eachdraidh aig na 15s, cha robh iad ro shoirbheachail is cha do mhair iad ro fhada ach chaidh cuid aca a chleachdadh gus trèanaichean a bhlàthachadh.
Bha an Clas 15 san t-seada cuideachd is bha cothrom fhaicinn.
Class 15
Tha an East Lancs Railway am measg nan rathaidean-iarainn glèidhte as cudromaiche agus as fheàrr ann an Sasainn. Tha e gu math fada – c12 mìle uile gu lèir agus tha e ann an àite le sluagh mòr agus a tha faisg air cathair baile. Tha e suidhichte ann am Bury, ann am Mòr-sgìre Manchester agus tha e furasta a ruigsinn air an trama à meadhan Mhanchester.
Agus tha cruinneachadh fìor mhath de thrèanaichean dìosail aige cuideachd. Tha tòrr rathaidean-iarainn ann a tha a’ cur fada a bharrachd cuideam air smùid, ach aig an ELS, tha fear de na cruinneachaidhean as motha de shean thrèanaichean dìosail san dùthaich.
San t-seada, chunnaic sinn cho mòr is cho math ’s a tha an cruinneachadh agus chunnaic mi Western agus Warship airson a’ chiad turas – trèanaichean anns an robh ùidh agam bho bha mi nam bhalach bheag ach nach fhaca mi roimhe a chiohnn ’s gun robh iad stèidhichte ann an Iar-dheas Shasainn agus sa Chòrn fhad ’s a bha iad ann an seirbheis.
Tha ùidh mhòr agam ann an trèanaichean Èireannach cuideachd agus bha fios agam gu bheil Thumper 80 Class aig Rathaidean-iarainn Èirinn a Tuath aca. Chaidh seo a cheannaich airson pàirtean a bhiodh air an cleachdadh airson trèanaichean eile agus cha ghabh a ruith ann an Sasainn co-dhiù leis gu bheil gèidse eadar-dhealaichte aca. Tha e ga chleachdadh mar bhothan leis na daoine a tha ag obair air na trèanaichean diosail. Tha e taobh a-muigh an t-seada agus ged nach robh e slighe an turais, bha an saor-thoileach a bha a’ gabhail an turais na ghaisgeach agus thug e mi gus sùileag a thoirt oirre agus dealbh fhaighinn.
NIR 80 Class Thumper
Bha na trèanaichean gan ruith le Class 14 – Teddy Bear cuideachd.
Class 14 – Teddy Bear
Às dèidh an turais agam, chaidh mi gu Taigh-tasgaidh Còmhdhail Bury a tha ri taobh an rathaid-iarainn agus far a bheil tòrr carbadan rathad agus rèile eachdraidheil.
Drey rèile aig BR – nach biodh e math nan robh an leithid ann a-rithist!
Mus deach mi air ais gu Manchester air an trama, chaidh mi airson cofaidh agus chunnaic mi an soidhne seo sa chafè!
Mar sin, ’s e an Daingean a tha e a’ ciallachadh, coltach ri Daingean Uí Chúis ann an Èirinn!
Gu h-iongantach, bha fear a’ suidhe faisg orm sa chafè a bha na mhac-shamhail de dh’Aonghas Pàdraig Caimbeul ach mus do thoisich mi bruidhinn ris mu litreachas na Gàidhlig, mhothaich mi gun robh blas Manchester seach blas Uibhisteach air.
