Bha fìor dheagh oidhche agam ann an Dùn Èideann Diciadain aig an tachartas litreachais a chuir Ionad Gàidhlig Dhùn Èideann air dòigh. Bha an còmhradh glè inntinneach, agus na daoine an làthair ro chòir. Ceud mìle taing do bhuill an ionaid agus gu sònraichte do Wilson McLeod a bha anns a’ chathair. Tha mi fada nur comain!
Tha Comataidh nan Athchuingean Poblach aig Taigh an Ròid air tadhal air Tèarmann Ghràineagan an Eilein Loisgte mar phàirt den phròiseas beachdachaidh aca air athchuinge a tha ag iarraidh soidhnichean-rabhaidh mu bheathaichean beaga a thoirt a-steach air rathaidean ann an Alba. Bha an Neach-gairm Pòl Sweeney BPA, còmhla ris na Buill Marie McNair BPA, Dàibhidh … Leugh an corr de Comataidh Thaigh an Ròid a’ tadhal air Tèarmann Ghràineagan an Eilein Loisgte
Bho chionn 18 bliadhna, fhuair mi an trèana eadar Glaschu agus Dùn Èideann agus an uair sin, trèana eile gu Bathgate.
Bha latha fada gu bhith agam agus mar sin, thug mi leum ceapairean, deoch agus m’ ipod. Bha latha fada gu bhith agam is mi gu bhith a’ coiseachd air làrach an t-seann rathaid-iarainn eadar Bathgate ann an Lodainn an Iar agus an t-Àrd Ruigh ann an Siorrachd Lannraig a Tuath.
Seann Stèisean Bathgate (1986-2010)
Bha an rathad-iarainn air a bhith dùinte do sheirbheisean luchd-siubhail bho 1956 agus chaidh a dhùnadh uile gu lèir ann an 1982. Chaidh an trac a thoirt air falbh aig toiseach nan 80an agus rinneadh slighe-coiseachd/baidhsagal dheth.
Carson a bha mi ann air an latha sin agus carson a bha cabhag air a’ chùis?
Bha an t-slighe coiseachd gu bhith a’ dùnadh gu bràth an t-seachdain às dèidh sin.
Mar as trice, bhithinn brònach gun robh slighe coiseachd no baidhg chudromach a dùnadh, ach chan ann an turas seo oir bha an rathad-iarainn gu bhith a’ fosgladh as ùr agus bha slighe baidhc eile gu bhith ann na h-àite.
Chaidh cuid den loidhne ath-fhosgladh do luchd-siubhail anns na 80an aig gach taobh – eadar Dùn Èideann agus Bathgate ann an 1986, agus aig ceann eile na loidhne, an t-Àrd Ruigh agus Druim Gailleach ann an 1989.
Bha na h-ath-fhosglaidhean sin gu math soirbheachail agus bha miann ann airson barrachd obair leasachaidh oir bha e fhathast gu math doirbh a dhol eadar Bathgate agus Glaschu no eadar an t-Àrd Ruigh agus Dùn Èideann. Leis gu bheil an M8 gu math trang agus gur e sgìrean gu math bochd a th’ ann an Lodainn an Iar agus Schd Lannraig a Tuath, cho-dhùin Pàrlamaid na h-Alba gun robh iad ag iarraidh an loidhne ath-fhosgladh.
Achd Rathad-iarainn Àrd Ruigh-Bathgate agus Leasachaidhean Co-cheangailte 2007
Nuair a bha an loidhne ann mu dheireadh, ’s e loidhne shingilte a bh’ ann, air a ruith le trèanaichean smùid. Chan ann mar sin a bhiodh an loidhne ùr idir. Chaidh co-dhùnadh gur e loidhne dhealanach, dhùbailte a bhiodh ann.
Bha stèiseanan gu bhith air a thogail ann an Armadal, An Druim Dubh agus Caldercruix agus bha na stèiseanan ann am Bathgate agus Druim Gailleach gu bhith air an gluasad gus am biodh stèiseanan nas motha as nas fheàrr ann.
Mus tachradh sin, ge-tà, bha mi gu bhith a’ coiseachd air slighe na seann loidhne. Ged a bha mi air dràibheadh eadar an dà bhaile iomadh turas (bha caraid agam ann am Bathgate nuair a bha mi a’ fuireach ann an Glaschu, agus caraid anns an Àrd Ruigh nuair a bha mi a’ fuireach ann an Dùn Èideann!) agus làrach is drochaidean na seann loidhne fhaicinn iomadh turas, cha do choisich mi oirre riamh.
Thòisich an turas gu math. Thàinig mi far na trèana aig seann stèisean Bathgate agus rinn mi air meadhan a’ bhaile, a’ gabhail iongnadh ciamar a rachadh an loidhne a thogail tron bhaile leis gun robh tòrr rudan anns an rathad.
Air m’ iPod, bha ceòl sgoinneil – tha mi anabarrach dèidheil air a’ chòmhlan prog It Bites, à Cumbria. Dhealaich iad nuair a bha mi san sgoil ann an 1990 às dèidh trì clàran air leth. Thàinig iad còmhla a-rithist ann an 2008 agus beagan làithean ron dàna-thuras seo, bha iad air clàr ùr fhoillseachadh – the Tall Ships, a tha air leth math. Dh’èist mi ris a’ chlàr ud fad an latha, agus feumaidh gun do dh’èist mi ris an dà òran as fheàrr air – The Wind that Shakes the Barley agus Oh my God co-dhiù 10 turasan an urra!
Seo It Bites a’ cluich the Wind that Shakes the Barley beò.
Tha It Bites air aon de na còig còmhlan as fheàrr leam. Tha iad a’ measgachadh meur-chlàr caiseach le guitar trom discordant agus roc cruaidh agus pop bubblegum. Mholainn gu mòr iad!
Chan fhada gus an robh mi a-mach air an dùthaich, pìos air falbh bho taighean is rathaidean agus ann an leth-uair a thìde no mar sin, bha mi ann an Armadal, a tha mu 2.5 mìle air falbh.
Obraichean ealain, Armadal
Air an t-slighe ann, chunnaic mi grunn obraichean ealain air an t-slighe a tha a’ comharrachadh eachdraidh na sgìre.
Às dèidh sin, eadar Armadal agus an Druim Dubh bha sinn a-mach air a’ mhonadh gun chraobhan no thaighean no rathaidean no dad eile agus bha cùisean a’ faireachdainn gu math iomallach. Tha e nas coltaiche na Raineach no na Flobhaichean ann an Cataibh na meadhan na h-Alba.
Gu math iomallach
Bha mi toilichte nuair a ràinig mi an Druim Dubh no Blackridge. Bha airson greis co-dhiù gus an do ràinig mi an soidhne ann: Blackridge – a handgun free town.
Na tuig mi ceàrr, tha mi toilichte nach robh gunnaichean ann ach ma chanas tu nach eil gunnaichean ann gun co-theacsa sam bith, tha e caran a’ toirt ort a bhith a’ smaoineachadh gu bheil adhbhar ann airson gunnaichean a bhith ann, ma tha thu gam thuigsinn! Carson eile a chanadh tu sin?
Fhuair mi a-mach gun deach an inbhe sin a thoirt dhan bhaile goirid às dèidh mòr-mhuirt Dhùn Bhlàthain agus gun robh muinntir a’ bhaile airson inbhe mar bhaile gun ghunnaichean fhaighinn mar phàirt den iomairt gus casg a chur air gunnaichean-làimh ann am Breatainn – agus tha mi ag aontachadh gu mòr leis a’ chasg a tha sin.
Bha an t-uisge a’ dòrtadh mun àm sin agus lean e gu Caldercruix no mar sin. Bha ùidh agam san ainm – chan ann cho tric a gheibh thu X ann an ainm-àite! A rèir coltais, tha e a’ tighinn bho Calder Crooks – leis gun robh lùban san abhainn.
Agus tha gu leòr uisge ann an Caldercruix – bha tuil aig làrach an t-seann stèisean agus tha e cuideachd ri taobh Loch-tasgaidh Hillend a chaidh a thogail gus Canàl nam Monklands agus Canàl Fhoirthe is Chluaidh a fhrithealadh sna 1790an.
Gu h-annasach, bha Derryland air a sgrìobhadh air an drochaid os cionn na loidhne. Saoil an e baile le coimhearsnachd làidir de dhaoine le freumhan Èireannach/Caitligeach a th’ ann? (Rinn mi googleadh luath a th’ ann agus a rèir coltais, ‘s e “gun chreideimh” a’ bhuidheann as motha sa bhaile agus mar atheist a tha dèidheil air Doire, tha mi toilichte sin fhaicinn!)
Hillend Loch
Ach nuair a tha mi a’ smaoineachadh air Caldercruix, bidh mi a’ smaoineachadh air boireannaich a bha a’ gearan sna pàipearan mun stèisean ùr. “Chì daoine sa ghàrradh mo bhon drochaid fhad ’s a bhios mi a’ gabhail na grèine”. Tha NIMBYachd cumanta gu leòr – ach cò idir a bhios a’ dèanamh sunbathing ann an Caldercrux??
Lean mi air adhart seachad air an loch agus a dh’ionnsaigh Plains. Bha stèisean aig Plains gu h-eachdraidheil ach gu mì-fhortanach, cha deach ath-thogail leis an loidhne ùir.
Bha daoine ri òl-latha aig a’ phàirc far an robh an stèisean uair agus bha na daoine a’ gabhail mo naidheachd is dh’fhaighnich fear laghach air an robh lèine-t Newcastle United an robh mi ag iarraidh beagan Buckie. Dhiùlt mi ach bha iad laghach!
Air a’ phìos mu dheireadh gu Druim Gailleach, bha mi ann an cutting agus nuair a ruig mi drochaid, bha balaich ag òl Buckie air an drochaid agus cha robh iad buileach cho càirdeil ri muinntir Plains agus thilg iad clachan orm. Cha deagh mo bhualadh ge-tà agus chan fhada gus an robh mi aig stèisean Druim Gailleach air iomall an Àrd Ruigh.
Seann station Druim Gailleach, 1989-2010
Ghlac mi an trèana agus aig a’ chiad stad (An Àrd Ruigh), thàinig triùir dheugairean air bòrd. Bha botailean Buckie aca agus shuidh iad mu mo choinneimh agus dh’fhaighnich iad “a bheil e OK ma dh’òl sinn buckie?”
“Stiall ort, òl siar e” thuirt mi! Agus chuir e iongnadh orm gun robh iad cho modhail sin!
An uair sin, thuit mi nam chadal às dèidh cuairt de 13 no 14 mìle agus cha do dhùisg mi gus an stad agam aig Staid na Banrigh. Bha mi caran rag agus goirt air a’ chuairt air an t-slighe gu stèisean a’ mheadhain gus an trèana a ghlacadh air ais dhan Dùn Bhreac agus gu Ciorstaidh, Jenny agus na cait!
Abair deagh latha!
Nas lugha na dà bhliadhna às dèidh sin, chaidh mi air turas rèile airson a dhol air an loidhne beagan làithean mus do dh’fhosgail i dhan t-sluagh. Tha mi air an t-slighe a chleachdadh grunn thursan bhon uair sin agus ’s e pìos bunstructair nàiseanta fìor chudromach a th’ ann a tha air a bhith gu math soirbheachail agus tha mi mothachail gu bheil tòrr thaighean agus gnìomhachasan ann ri taobh na loidhne a chaidh a chur an comas leis an rathad-iarainn.
Tha sinn air loidhnichean ùra fhaicinn do na Crìochan agus do Lìobhainn bhon uair sin – an dòchas gum faic sinn an aon rud an àiteachan eile fhathast – gu sònraichte ann an Hawick!
Air cuspair eile, bha an stèisean ùr ann an Druim Gailleach sna naidheachdan air adhbhar gu math neònach bliadhna no dhà às dèidh dhan loidhne ath-fhosgladh – chaidh boireannach a thoirt am bruid agus a ghlasadh ann an ciste càir fad naoi latha taobh faisg air an stèisean. Nurse Held Prisoner in her car for nine days!
Bha mi ann an Èirinn air ais san Lùnastal le m’ obair.
Fhad ’s a bha mi ann, fhuair mi cothrom a dhol air an t-seirbhis bus shònraichte aig Translink– an Glider.
’S e th’ anns a’ Ghilder ach seirbheis bus a tha caran coltach ri trama, le busaichean bendy spaideil aig a bheil coltas trama. Bidh e a’ ruith air slighean sònraichte air an rathad agus bithear a’ ceannach thiocaidean bho inneal aig stad nam bus seach air a’ bhus fhèin. Tha seirbheisean uamhasach tric agus cunbhalach. Tha seo a’ fàgail gu bheil e nas luaithe na bus àbhaisteach.
Chan eil seo ri ràdh gu bheil cho math ri trama – ’s e nach eil idir, ach tha e nas saoire do na h-ùghdarrasan còmhdhail a chur air dòigh agus bidh e a’ brosnachadh gluasad modh eadar car agus còmhdhail phoblach.
Chaidh mi eadar Seanadh Èireann a Tuath agus meadhan a’ bhaile tro Bheal Feirste an Iar agus bha a nt-seirbheis luath, sàmhach agus spaideil. Mholainn an Glider gu mòr!
More than 500 films capturing community life, language and cultural heritage will be preserved for future generations through a new multilingual archive at the University of the Highlands and Islands (UHI).
The Island Voices Multilingual Archive will launch at Cultarlann Inbhir Nis in Inverness on Monday 23 November 2026. Featuring almost 40 languages, it brings together recordings created with communities in the Western Isles, across Scotland and internationally.
The launch will take the form of a film night, starting at 7pm, with screenings of selected films from the archive and an opportunity to ask questions of the team behind the collection. Registration is not required.
Led by UHI’s Language Sciences Institute and UHI Archives, the initiative has received £42,527 from The National Lottery Heritage Fund, with UHI contributing a further £29,955.
The archive preserves the first 21 years of Island Voices/Guthan nan Eilean, a community project founded by Gordon Wells in 2005. Rooted in Gaelic-speaking communities, it captures “slices of life in and beyond the 21st century Hebrides”, with people sharing their stories, knowledge and experiences in their own words.
Island Voices worked with the North Uist Historical Society on its “Aire air Sunnd” wellbeing project, which included guided walks led by local Gaelic tutor and activist Archie Campbell.
Visitors can explore conversations, memories, songs, poetry and documentaries in languages including Gaelic, English, Scots, Shaetlan, Irish and Welsh. International collaborations extend to South Asia and the Caribbean.
Alongside the films, the archive preserves blogposts, audio recordings, transcripts and research, providing a free resource for communities, language learners, teachers and researchers while protecting the collection against digital loss or damage.
Professor Conchúr Ó Giollagáin, Gaelic research professor and Director of UHI’s Language Sciences Institute, said:
“The Island Voices Multilingual Archive is an invaluable cultural and ethnographic resource not just for Gaelic communities, but also for those who value cultural and linguistic diversity globally. Island Voices demonstrates the key importance of placing the community voice at the heart of how we interpret and engage with the social and cultural requirements of our linguistic minorities.”
Gordon Wells, who developed the Island Voices project, said:
“I was really pleased that UHI supported this work during my final six months with the university, ensuring that 21 years of community recordings are safely preserved for future generations.
“As we enter a new age of artificial intelligence, this diverse and multilingual collection of real human voices will help keep us grounded and remind us where we’ve come from.”
Philippa Currie, UHI Archivist and Information Governance Manager said:
“The UHI Archive was delighted to receive this collection, which will support current and future research in this field, and showcase the important work conducted by the university to support and develop its communities.”
By preserving everyday speech and memories of island life, the collection supports efforts to maintain and revitalise Gaelic and offers a model for other language communities. Island Voices will continue creating and sharing material, while the archive provides a permanent home for its first 21 years.
Over the summer, Friends of Queen’s Park in Glasgow hosted an open-air exhibition of the Island Voices “Five Writers” project in the Scottish Poetry Rose Garden, extending it up to the Christmas break.
Ma tha sibh a’ fuireach faisg air Dùn Èideann, bidh mi a’ bruidhinn mun nobhail ùr agam An LuingeasDorcha air Fàire agus ficsean-saidheans anns a’ Ghàidhlig san fharsaingeachd anns an Writing Room, Teviot Union, 13 Bristo Place, Dùn Èideann, air Diciadain, an 18mh latha dhen t-Samhain, aig 7f.